Tadeusz Chlipalski
ur. 1.02.1904 r. w Delatynie, woj. stanisławowskie (obecnie Ukraina), zm. 6.02.1997 r. – inżynier ogrzewnictwa, profesor Politechniki Śląskiej, pilot doświadczalny, szybownik, twórca szybownictwa na Podbeskidziu.
| |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Tadeusz Chlipalski |
| Data i miejsce urodzenia | 1.02.1904, Delatyn |
| Data i miejsce śmierci | 6.02.1997 |
| Zawód | szybownik, wykładowca akademicki |
Tadeusz Chlipalski
Nagrobek mogiły rodziny Chlipalskich
Tadeusz Chlipalski był synem Karola Chlipalskiego (1865-1949), inżyniera i radcy leśnictwa i Anieli z domu Czerny. Miał brata Jana (ur. w 1901 r.), który po II wojnie światowej pozostał na emigracji. T.Ch. uczył się w X Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza we Lwowie. Po maturze rozpoczął studia na Politechnice Lwowskiej, na Wydziale Mechanicznym. W trakcie studiów był członkiem znanej korporacji studenckiej Znicz. W 1928 r. uzyskał dyplom inżyniera mechanika. Rok później ożenił się we Lwowie z Elżbietą Łukowską (romanistką).
Jeszcze podczas studiów zetknął się ze sportem szybowcowym, który fascynował wówczas młodzież akademicką. W tym czasie poznał konstruktora szybowców Wacława Czerwińskiego, któremu w latach 1925-1926 pomagał budować pierwsze konstrukcje szybowcowe w lwowskiej zajezdni tramwajowej. Po studiach początkowo pracował we Lwowie w firmie prof. Eliasza Zielskiego specjalizującej się w produkcji instalacji grzewczej. W 1931 r. przeniósł się do Bielska, gdzie objął stanowisko wykładowcy w Państwowej Szkole Przemysłowej. Równolegle założył firmę produkującą urządzenia grzewcze (specjalizował się w instalacjach grzewczych i wentylacyjnych). Wykorzystując swoje zawodowe umiejętności, zmodernizował w szkole system ogrzewania.
W 1932 r. ukończył kurs szybowcowy kategorii A i B w Czerwonym Kamieniu k. Złoczowa. W 1934 r. w Bezmiechowej, pod okiem instruktora i pilota Piotra Mynarskiego (zob. osobne hasło), zdobył uprawnienia pilota kategorii C. Swoją pasją zaraził młodzież. W szkole, w której uczył, jesienią 1933 r. zorganizował Koło Szybowcowe i rozpoczął w warsztatach szkolnych budowę szybowca „Skaut”. Był to pierwszy szybowiec wybudowany w Bielsku. W ramach popularyzacji lotnictwa wraz ze szkolnym kołem zorganizował pokaz lotniczo-szybowcowy przy współudziale Aeroklubu Śląskiego i Lwowskiego z demonstracją szkolnych lotów szybowcowych. Tak wspominał to po latach:
Udało mi się sprowadzić trzy szybowce (były pretensje, że naraz trzy) holowane samolotami, prowadzone przez lwowskich pilotów: Piotra Mynarskiego, Wandę Olszewską i Zbigniewa Żabskiego. Było bardzo dużo widzów. Z niewiadomych przyczyn widowisko znacznie się opóźniało, sytuację ratował doskonały spiker, który przez tubę potrafił swoimi wystąpieniami zainteresować publiczność. Jeden z szybowników lądował w kierunku widzów, szczęśliwie obyło się bez wypadku. Miałem dużo nieprzyjemności [A. Skarbiński, Dzieje lotnictwa na Podbeskidziu 1932-2000, Wrocław 2015, s. 109].
Przyjaźń z inż. Wacławem Czerwińskim zaowocowała wspólną inicjatywą, postanowili znaleźć w okolicach Bielska miejsce na szkołę szybowcową. Odkryli je wspólnie na górze Chełm koło Goleszowa (od strony Godziszowa).
Tutaj w 1933 r. inżynier Tadeusz Chlipalski oddany całym sercem sprawie lotniczej, w ramach objazdów terenów przywiózł na motocyklu znanego konstruktora szybowców inżyniera Wacława Czerwińskiego ze Lwowa, zarazem odkrywcę Mekki szybownictwa polskiego – Bezmiechowej. […] Chlipalski zgłosił w Okręgowym Komitecie szybowcowym możliwość użytkowania góry Chełm jako szybowiska szkolnego. [A. Skarbiński, Dzieje lotnictwa na Podbeskidziu 1932-2000, Wrocław 2015, s. 50-51]
15 lipca 1934 r. w obecności wojewody śląskiego Michała Grażyńskiego nastąpiło uroczyste otwarcie szkoły szybowcowej na górze Chełm. Kierownictwo Aeroklubu Śląskiego w Katowicach powierzono T.Ch., który jednak z racji swych bielskich obowiązków mógł angażować się tam tylko dorywczo. Jednak w 1935 r. został założycielem i kierownikiem Śląskich Warsztatów Szybowcowych (ŚWS) w Bielsku. Produkowano tu głównie szybowce konstrukcji Wacława Czerwińskiego. Powstały tu szybowce szkolne CW-8 i WWS Żaba, a także przejściowy WWS-1 Salamandra, skonstruowano także kilka szybowców typu Komar. W sumie warsztaty zbudowały kilkadziesiąt szybowców oblatanych potem przez T.Ch., który angażował się osobiście w działalność Warsztatów. Zaprojektował wykonany w ŚWS szybowcowy wóz transportowy, który otrzymał I nagrodę w konkursie ogłoszonym przez Aeroklub RP, jego projektu był również znak fabryczny – stylizowany napis ŚWS malowany na statecznikach kierunku szybowców.
W tym czasie szkoła na Górze Chełm cieszyła się ogromną popularnością wśród młodzieży. Tu oblatano po raz pierwszy zbudowanego przez uczniów „Skauta”, szybowiec szkolny. Przedsięwzięcie okazało się sukcesem. Pojawili się w niej również uczniowie z zagranicy, m.in. skauci angielscy i trzech Węgrów. W związku z tym w 1937 r. T.Ch. jako gospodarz wraz z wojewodą Grażyńskim gościli premiera Węgier Pala Teleky’ego, który zwiedził szkołę.
Pod koniec 1938 r. T.Ch. objął kierownictwo Lwowskich Warsztatów Lotniczych (LWL), musiał zatem opuścić Bielsko i Aeroklub Śląski. W Lwowskich Zakładach Lotniczych, które były wówczas filią Podlaskiej Wytwórni Samolotów kierował realizacją projektów Wacława Czerwińskiego, pod jego nadzorem budowano kolejne konstrukcje oznaczone symbolem PWS. Jeden z tych szybowców PWS-103 T.Ch. osobiście doholował w czerwcu 1939 r. do Rumunii, gdyż jako przedstawiciel „przemysłu strategicznego”, został zmobilizowany i we wrześniu 1939 r. ewakuowany wraz z kierowaną przez siebie firmą i sprzętem do Rumunii. Jak wspominał jego wnuk Karol:
Mój Dziadek z Rumunii trafił do Paryża. Na przełomie czerwca i lipca 1940 r. brał udział w wielkim exodusie paryżan uciekających przed wojskami niemieckimi na południe; następnie z Port-Vendres statkiem przez Casablankę dotarł do Anglii, gdzie spędził kolejne lata. [K. Chlipalski, Strażnik pamięci – wspomnienie o moim Ojcu, „Cracovia Leopolis” 2025, nr 1].
W Anglii wspólnie z inżynierami Zbysławem Ciołkoszem i Józefem Truszkowskim założyli firmę Aero-Mechno Ltd. produkującą części podwozia ogonowego do samolotu wojskowego Supermarine Spitfire.
Po wojnie powrócił do Polski w 1947 r. Niemal natychmiast otrzymał propozycję zaprojektowania nowej instalacji centralnego ogrzewania w Zamku Królewskim w Krakowie, z tego względu otrzymał mieszkanie służbowe na wawelskim wzgórzu. W 1953 r. dzięki wstawiennictwu prof. Eliasza Zielskiego podjął pracę naukową na Politechnice Śląskiej, gdzie w 1955 r. utworzono Katedrę Ogrzewnictwa i Wentylacji i T.Ch. został jej kierownikiem. W 1964 r. uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego. W latach 1969-1971 był Dziekanem Wydziału Inżynierii Sanitarnej Politechniki Śląskiej. W 1972 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. W tym samym roku podjął pracę wykładowcy na Politechnice Krakowskiej. Tam na Wydziale Inżynierii Środowiska zorganizował specjalność „Urządzenia cieplne, zdrowotne i ochrona powietrza”. Miał dwóch synów: Andrzeja (1931-2018), architekta, twórcę i redaktora pisma „Cracovia Leopolis” i młodszego Jana.
Działał społecznie, był członkiem Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich oraz wieloletnim członkiem Rady Naukowej Instytutu Podstaw Inżynierii Środowiska PAN. Do historii przeszedł jednak jako pilot doświadczalny, twórca lotnictwa na Podbeskidziu, założyciel Szkoły Szybowcowej LOPP na Chełmie i Śląskich Warsztatów Szybowcowych w Bielsku.
Odznaczony, m.in.: Srebrną Odznaką Honorową LOPP (1935), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi (1972).
Spoczywa na Cmentarzu Komunalnym w Wieliczce, sektor II, rząd 5, miejsce 7.
Bibliografia podmiotowa
Chlipalski T., Metoda projektowania ogrzewania o krążeniu indukowanym, Gliwice 1970.
Chlipalski T., Specjalność „Urządzenia cieplne i zdrowotne” Wydziału Inżynierii Sanitarnej w okresie 25-lecia Politechniki Śląskiej, Zeszyty Naukowe - Politechnika Śląska 1970, z. 15 = Nr 277, strony 7-16 .
Chlipalski T., Legięć D., Zagadnienia regulacji sieci ciepłowniczych, Zeszyty Naukowe - Politechnika Śląska 1970, z. 15 = Nr 277, strony 17-35 .
Chlipalski T., Legięć D., Soehrich E., Analiza programów regulacji jakościowej, Zeszyty Naukowe - Politechnika Śląska 1970, z. 15 = Nr 277, strony 37-44.
Chlipalski T., Ogrzewnictwo. Cz. 1: Obiekt budowlany. Skrypt dla studentów szkół wyższych, Kraków 1984.
Chlipalski T., Ogrzewnictwo. Cz. 2: Podstawy teoretyczne ogrzewnictwa, Kraków 1988.
Bibliografia przedmiotowa
Archiwum Korporacyjne https://www.archiwumkorporacyjne.pl/index.php/muzeum-korporacyjne/lwow/k-znicz/ [dostęp: 18.04.2026]
Bąba W. J., Dziedzictwo lwowskiego szkolnictwa na Politechnice Śląskiej, Gliwice 2020.
Glass A., Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939, Warszawa 1977.
Chlipalski K., Strażnik pamięci – wspomnienie o moim Ojcu, „Cracovia Leopolis” 2025, nr 1.
In memoriam. Służyli, odeszli, a dzieła ich trwają, red. T. Baszak-Filipczuk, M. Nowak, Kraków 2025.
Jędrzejewski J., Polscy piloci doświadczalni, Warszawa 2014.
Kuprynowicz J., Butor R., To ludzie tworzą historię tej szkoły, [w:] Historia BSP, Bielsko-Biała 2013, s. 33-34 http://www.bsp.bielsko.pl/wp-content/uploads/2013/10/Historia-BSP_Postaci_.pdf [dostęp 18.04.2026]
Skarbiński A., Dzieje lotnictwa na Podbeskidziu 1932-2000, Wrocław 2015.
Skarbiński A., Śląskie Warsztaty Szybowcowe pół wieku temu, „Technika Lotnicza i Astronautyczna” 1987, nr 9.
Skarbiński A., Z dziejów polskiego szybownictwa, „Kalendarz Beskidzki” 1994.
Zmarli zasłużeni pracownicy WIŚ – Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki, https://wisie.pk.edu.pl/wydzial/o-wydziale/zmarli-zasluzeni-pracownicy-wis/ [dostęp: 18.04.2026]
Autor hasła
Wisława Bertman