Jerzy Śmielkiewicz

ur. 8.11.1931 r. w Stanisławowie (obecnie Ukraina), zm. 17.09.2016 r. w Bielsku-Białej, pilot doświadczalny, szybownik, konstruktor szybownictwa,

Imię i nazwisko	Jerzy Bogdan Śmielkiewicz
Data i miejsce urodzenia	8.11.1931, Stanisławów
Data i miejsce śmierci	17.09.2016, Bielsko-Biała
Zawód	pilot doświadczalny, szybownik, konstruktor szybownictwa

Jerzy Śmielkiewicz w szybowcu

Jerzy Śmielkiewicz urodził się w rodzinie Stefana i Marii z domu Ziniuk. Naukę w szkole podstawowej rozpoczął przed wojną we Lwowie i zakoń­czył już po wojnie w 1945 r. w Piwnicznej k. Nowego Sącza. Od 1946 r.  uczył się w gimnazjum, najpierw w Nowym Sączu, a następnie w Gliwicach. Już wtedy zainteresował się modelarstwem lotniczym i zaczął na tym polu odnosić znaczne sukcesy jako instruktor modelarstwa I klasy. W 1948 r. został rekordzistą Polski w odległości przelotu (ponad 50 km) dla modeli szybowców.

W roku szkolnym 1947/1948 ukończył teoretyczny kurs szybowcowy, zorganizowany przez Aeroklub Śląski na Politechnice Gliwickiej. W 1948 roku w Rzadkowie uzyskał kategorię B pilota szybowcowego. Następnie dołączył do Aeroklubu Śląskiego w Katowicach, a po powstaniu Aeroklubu w Gliwicach związał się z tym ostatnim. Szybownictwo stało się jego pasją, dlatego zdecydował się kontynuować naukę w Liceum Lotniczym w Bielsku-Białej. Jego wychowawcą był znakomity pilot doświadczalny i szybownik Piotr Mynarski, a wykładowcami liczni konstruktorzy z Szybowcowego Zakładu Doświadczalnego (SZD) w Bielsku-Białej, m.in. inżynierowie: Władysław Nowakowski, Justyn Sandauer, Roman Zatwarnicki, Marian Gracz. W 1952 r. uzyskał dyplom technika lotnictwa i rozpoczął studia na Wydziale Lotni­czym Politechniki Wrocławskiej. Po likwidacji wydziału kon­tynuował studia na Wydziale Lotniczym Politechniki Warszawskiej, kierunku „budowa płatowców”. W 1958 r. obronił pracę dyplomową, pod kierunkiem prof. Franciszka Misz­tala,  na temat konstrukcji szybowca bezogonowego. Podczas studiów wykonywał loty w Aeroklubie Wro­cławskim i następnie w Aeroklubie Warszawskim, uzy­skując Srebrną Odznakę Szybowcowa i warunek prze­lotu do złotej.

Po ukończeniu studiów rozpoczął pracę zawodową w Szybowcowym Zakła­dzie Doświadczalnym jako konstruktor w zespołach opracowujących prototypy szybowców, m.in.: SZD-22 Mucha Standard, SZD-20x Wampir 2, SZD-19x Zefir 1, SZD-24 Foka, SZD-21 Kobuz i SZD-27 Kormoran. Ukończył wtedy unifikacyjny kurs dla pilotów doświadczalnych i uzyskał uprawnienia szybowcowego pilota doświadczalnego III klasy. Zaczął wykonywać loty próbne i obloty szybowców seryjnych.

W latach 1960-1961 podjął pracę w Centrum Szybowcowym w Lesznie na stanowisku kierownika tech­nicznego. Okres ten okazał się bardzo owocny w jego karierze pilota. Uzupeł­nił tam Złotą Odznakę pilota szybowcowego (nr 297), kolejne trzy diamenty (odznaka nr 71) i uzyskał tytuł Mistrza Sportu w szybownictwie. Rozpoczął też szkole­nie samolotowe i uzyskał uprawnienia szybowcowego pilota doświadczalnego II klasy oraz uprawnie­nia instruktora szybowcowego I klasy. W Lesznie wyko­nywał obloty techniczne i obloty szybowców remonto­wanych w Centrum.

W końcu 1961 roku powrócił do SZD w Bielsku, aby rozwijać swoja pasję konstruktorską. Początkowo pracował na stanowisku starszego konstruktora, następnie zastępcy głównego konstruktora i w końcu w 1968 roku został głównym konstruktorem. W 1962 r. uzyskał uprawnienia szybowcowego pilota doświadczalnego I klasy. Jednocześnie pracował jako projektant i kon­struktor prowadzący prototypu szybowca SZD-30 Pirat. Pirat był szybowcem, na którym w 1966 roku na lotnisku w Aleksandrowicach podczas próby korkociągu zginął pilot doświadczalny Stanisław Skrzydlewski. J.Ś. odtąd intensywnie prowadził badania szukając błędu konstrukcyjnego, który doprowadził do tej katastrofy. Usterkę udało mu się w końcu wykryć podczas Salonu Lotniczego w Paryżu na Le Bourget. W szybowcu wprowadzono drobną modyfikację i był potem z sukcesem budowany w Bielsku w liczbie 394 egzemplarzy, z czego 267 wyeksportowano do różnych krajów świata. Po latach WSK Świdnik wyprodukował jeszcze 400 egzemplarzy tego szybowca.

J.Ś. był również twórcą projektu kon­cepcyjnego i współkonstruktorem szybowca zawodniczego SZD-43 Orion. Podczas pracy w SZD-Bielsko uczestniczył w opracowywaniu konstrukcji i próbach lotu większości szybowców powstałych po 1958 roku: SZD-32 Foka 5, SZD-19-2 Zefir 2, SZD-29 Zefir 3 i SZD-31 Zefir 4, SZD-37x Jantar, SZD-38 Jantar 1, SZD-40 Halny, SZD-30B Pirat-75, SZD-41 Jantar Standard, SZD-42 Jantar 2, SZD-56-1 Diana 1, SZD-59 Acro oraz motoszybowca SZD-45 Ogar. Był autorem mechanizacji szybowców typu Zefir (klapa Fowlera sprzężona z lotkami), twórcą szeregu innych rozwiązań konstrukcyjnych, z których niektóre zostały opatentowane. Konstruował też szybowcowe wózki transportowe, z których następnie korzystały ekipy wyjeżdżające na zawody.

Sam również uczestniczył w zawodach: Szybowcowych Mistrzostwach Polski oraz trzykrotnie w Rajdzie Dziennikarzy i Pilotów oraz w Samolotowych Mistrzostwach Polski Rajdowo-Nawigacyjnych. W XIX Locie Południowo-Zachodniej Polski im. F. Żwirki zajął wraz z Andrzejem Bylokiem trzecie miejsce. W 1974 r. był członkiem ekipy Aeroklubu PRL na Mistrzostwach Świata w szybownictwie w Waikerie w Australii.

W 1969 r. został dyrektorem Zakładu Doświad­czalnego Rozwoju i Budowy Szybowców, a potem dyrektorem Ośrodka Badawczo- Rozwojowego i od 30 sierpnia 1975 r. dyrektorem technicznym Państwowych Zakładów Lotniczych PZL-Bielsko i jednocześnie szefem personelu lotniczego oraz czynnym pilotem doświadczalnym. W maju 1978 r., nie zgadzając się z polityką i metodami pracy ówcze­snego dyrektora naczelnego, złożył rezygnację ze stanowiska dyrektora technicznego i przeszedł do działu prób w locie, do pracy jako pilot doświadczalny i szef pilotów. W tym czasie wykonał szereg oblotów, w tym między innymi oblatał osiem wersji szybowca Jantar, a także cztery wersje SZD-52 Krokus. W  charakterze pilota pracował do połowy 1986 r., kiedy ponownie objął stanowisko dyrektora tech­nicznego.

W lipcu 1990 r. wygrał konkurs na stanowisko dyrektora naczelnego PZL-Bielsko, funkcję tę pełnił do 31 grudnia 1993 r., nie rezygnując z pracy pilota doświadczalnego.

Łącznie latał na 116 typach szybowców i motoszybowców. Wykonał ponad 4300 lotów na szybowcach w czasie ponad 2640 h, w tym odbył ponad 1710 godzin lotów doświadczalnych na 82 typach szybowców i motoszybowców.

Za swoją pracę zawodową i działalność społeczną otrzymał następujące nagrody: nagrodę resortową za projekty szybowców Jantar i Orion- 1972 r., Błękitne Skrzydła za opracowanie szybowca Orion w 1972 r., Mistrza Techniki (zespołowo) w 1972 r., Dyplom Paula Tissandiera za zasługi dla rozwoju Światowej Techniki Szybowcowej w 1974 r., nagrodę zespołową NOT I stopnia w 1980 r., nagrodę zespołową NOT Mistrz Techniki w 1991 r.

Działał również aktywnie społecznie. Od 1958 r. był członkiem zarządu Aero­klubu Bielsko- Bialskiego i przewodniczącym sekcji szybowcowej tego aeroklubu. W latach 1961-1993 był członkiem Komisji Szybowcowej Aeroklubu PRL. W latach 1971-2003 uczestniczył w pracach zespołu ekspertów OSTIV. W latach 1974-1976 był członkiem Rady Nauko­wej Instytutu Lotnictwa oraz członkiem i założycielem Krajowej Rady Lotnictwa, a także członkiem zarządu Klubu Pilotów Doświadczalnych.

Po przejściu na emeryturę zamieszkał w Bystrej Ślą­skiej pod Bielskiem. Pytany o zainteresowania mówił, że było to zawsze lotnictwo. Na lotnisku poznał swoją przyszłą żonę Marię. Lotnikiem jest jego syn Andrzej (inżynier lotniczy i pilot zawodowy). Zawsze coś budował: modele, szybowce, samoloty, dom. Lubił także sport, jeździł na nartach.

Spoczywa na cmentarzu w Kamienicy (dzielnica Bielska-Białej).

Odznaczenia, m.in.: Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1986), Medal Za Zasługi Dla Obronności Kraju (1972), Złoty Krzyż Zasługi (1974),  Medal im. Czesława Tańskiego (1974); Medal Za Zasługi dla Aeroklubu PRL (1976), Honorowa Odznaka SIMP, srebrna (1991), Honorowa Odznaka NOT, srebrna (1991).

Tytuły: Zasłużony Działacz Lotnictwa Sportowego (1975); Mistrz Sportu (1963),

Bibliografia podmiotowa

Szybowce bezogonowe SZD, praca zbiorowa pod red. T. Murawskiego, autorzy tekstów J. Śmielkiewicz i in., Warszawa 2015.

Śmielkiewicz J., Co budują modelarze, „Skrzydła i Motor” 1949, nr 44, s. 503.

Bibliografia przedmiotowa

Glass A., Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939, Warszawa 1977.

Jerzy Bogdan Śmielkiewicz, [w:] J. Jędrzejewski, Polscy piloci doświadczalni, Warszawa 2014, s. 624-629.

Jerzy Śmielkiewicz, „Skrzydlata Polska” 1976, nr 49, s. 4-5.

Polskie szybowce 1945-2011. Problemy rozwoju, red. A. Glass, T. Murawski, Bielsko-Biała 2012.

Skarbiński Adam, Dzieje lotnictwa na Podbeskidziu 1932-2000, Wrocław 2015.

Skarbiński Adam, Z dziejów polskiego szybownictwa, „Kalendarz Beskidzki” 1994.

Autorka hasła

Wisława Bertman