Antoni Agopszowicz
ur. 15.04.1919 r. we Lwowie (obecnie Ukraina), zm. 2.11.2006 r. w Katowicach – prawnik, profesor Uniwersytetu Śląskiego, specjalista prawa górniczego, uczestnik Powstania Warszawskiego
| |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Antoni Agopszowicz |
| Data i miejsce urodzenia | 15.04.1919, Lwów |
| Data i miejsce śmierci | 2.11.2006, Katowice |
| Zawód | prawnik, wykładowca akademicki |
Antoni Agopszowicz
Prof. Antoni Agopszowicz (ok. 2000 r.) z podpisem poniżej zdjęcia
Antoni Agopszowicz w dzieciństwie (ok. 1922 r.)
Fotografia z Powstania Warszawskiego. Śródmieście Północne. Grupa powstańców z batalionu „Kiliński” przed budynkami PAST-y przy ulicy Zielnej 37/39. W oknie budynku, w furażerce, podtrzymywany ranny ppor. Antoni Agopszowicz „Tosiek”
Antoni Agopszowicz w Muzeum Powstania Warszawskiego na tle fotografii zrobionej podczas powstania, w trakcie ewakuacji z PASTY-y
Nekrolog Antoniego Agopszowicza
Nagrobek rodziny Agopszowicz
Antoni Agopszowicz urodził się w ormiańskiej rodzinie Mikołaja Hasso-Agopszowicza (ur. 12.08.1880 r. w Korolówce, pow. Kołomyja – zm. 29.12.1970 r. w Gostyniu) herbu Wiernik, polskiego sędziego i adwokata oraz Marii z d. Scholz (ur. 16.09.1891 r. – zm. 28.07.1967 r.).
Ojciec, absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza, od 1911 r. był adwokatem we Lwowie, a w 1924 r. został mianowany sędzią Sądu Okręgowego w Lesznie. Rodzina zamieszkała w Lesznie, gdzie A.A. w latach 1929-1932 uczęszczał do Gimnazjum im. Jana Amosa Komeńskiego (klasa I do IV). Kolejna przeprowadzka nastąpiła pod koniec 1932 r. do Gostynia Wielkopolskiego. Tutaj w latach 1932–1937 kontynuował naukę w Gimnazjum Ziemi Gostyńskiej w klasie IV (od semestru 2) aż do klasy VIII. W 1937 r. zdał egzamin dojrzałości. Zgłosił się do jednorocznej służby (od 21 września 1937 r. do 30 czerwca 1938 r.) w Szkole Podchorążych Rezerwy w artylerii (V Bateria) w miejscowości Włodzimierz Wołyński. Od 1 lipca do 15 września 1938 r. służył w 17. pułku artylerii lekkiej, wspierającej piechotę w Gnieźnie. W tym czasie rozpoczął studia prawnicze na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (UAM) w Poznaniu, które przerwały działania wojenne. W czerwcu 1939 r. otrzymał powołanie na manewry wojskowe. Były to sześciotygodniowe, obowiązkowe ćwiczenia przed mianowaniem na stopień oficera rezerwy. 24 sierpnia ogłoszono mobilizację, a we wrześniu pułk walczył z Niemcami w rejonie Sochaczewa i Puszczy Kampinoskiej, brał udział także w bitwie nad Bzurą w pełnym składzie. A.A. pozostał poza frontem – otrzymał rozkaz, by doprowadzić rezerwowych żołnierzy do ośrodka, gdzie miały formować się rezerwy dla pułku. Tam wraz z innymi wojskowymi trafił do niemieckiej niewoli. Udało mu się uciec do Poznania, a potem do Lwowa, gdzie pod koniec 1939 r. dołączył do swojej matki. Oboje, jesienią 1940 r., z obawy przed aresztowaniem matki przez NKWD, uciekli do Warszawy. Jesienią 1941 r., dzięki dobrej znajomości języka niemieckiego, został zatrudniony w biurze Dyrekcji Miejskich Zakładów Komunikacyjnych. Jego zadaniem było kompletowanie list pracowników zakładu, którym należało wystawiać niezbędne dokumenty. Swoje stanowisko wykorzystywał do wyrabiania nielegalnych dokumentów dla polskiego państwa podziemnego. W tym czasie kontynuował studia na Wydziale Prawa w ramach tajnego nauczania, najpierw na Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie, a później na Uniwersytecie w Warszawie (1941–1944). Zdał egzaminy roczne I–III na stopień magistra praw. Od 1 lipca 1944 r. uczestniczył w pracach konspiracyjnych Armii Krajowej (nr legitymacji AK 112652). Wraz z matką (pseud. „Maria”) brali udział w Powstaniu Warszawskim. Matka pracowała w Komendzie Głównej AK, w Oddziale VII (Finanse i Kontrola), komórce Centralnej Opieki Podziemnej. Syn, jako ochotnik pod pseudonimem „Tosiek”, walczył w 8. kompanii (dawny Kedyw „Kolegium C”) batalionu „Kiliński” w stopniu podporucznika, na odcinku Śródmieście Północ. 20 sierpnia 1944 r. w czasie ataku na PASTę został ranny w rękę i głowę, a z odłamkiem w nodze przetrwał do końca powstania. Po upadku Powstania był w kompanii osłonowej „C”, zdającej Warszawę Niemcom, następnie trafił do niewoli. Początkowo osadzony został w niemieckim obozie przejściowym Durchgangslager (Dulag) 121 w Pruszkowie, potem wywieziono go wraz z innymi do oflagu w Luckenwalde pod Berlinem, a następnie do Stalagu X B Sandbostel. Po decyzji władz obozu o ewakuacji w kwietniu 1945 r. zorganizowano marsz więźniów do Oflagu X C Lübeck. Obóz został wyzwolony przez wojska brytyjskie 2 maja 1945 r. Do 26 maja 1946 r. przebywał w Polskim Ośrodku Wojskowym w Lubece. Do Polski wrócił w 1946 r. (nr jeniecki 224771).
Podjął przerwane studia na UAM w Poznaniu, Wydział Prawno-Ekonomiczny. Tu dokończył egzaminy roczne III i IV na stopień magistra praw i 12 czerwca 1947 r. otrzymał tytuł magistra praw poznańskiej uczelni. W 1949 r. na podstawie rozprawy pt. Dożywocie i renta dożywotnia uzyskał stopień doktora. Od 1 września 1947 r. pracował jako aplikant sądowy w Sądzie Grodzkim w Gostyniu Wielkopolskim, a od 1 grudnia 1947 r. jako praktykant w Oddziale Prokuratorii Generalnej w Katowicach. W latach 1950–1968 wykonywał zawód radcy prawnego, a w latach 1951–1963 także adwokata w Izbie Adwokackiej. Cały czas publikował prace naukowe i w 1965 r. na podstawie rozprawy poświęconej odpowiedzialności za szkody wyrządzone robotami górniczymi, otrzymał na UAM stopień docenta. Praca ta stała się podstawą do opracowania pierwszego podręcznika poświęconego prawu górniczemu (1969). Podręcznik na przestrzeni lat podlegał uzupełnieniom i doczekał się wielu wydań.
W 1966 r. A.A. został zatrudniony na stanowisku samodzielnego pracownika naukowego w Głównym Instytucie Górnictwa w Katowicach, gdzie pracował do 1967 r. Następnie podjął pracę w Filii utworzonej przez Uniwersytet Jagielloński w Katowicach, na Wydziale Prawa i Administracji (WPiA). Rok później, po połączeniu z Wyższą Szkołą Pedagogiczną, powołano Uniwersytet Śląski. A.A. został pierwszym prodziekanem WPiA (1.08.1968–1.08.1970), a następnie dziekanem (1.09.1981–31.08.1982). Zainicjował otwarcie, zorganizował i przez wiele lat kierował jedyną w Polsce Katedrą Prawa Górniczego. Nominację uzyskał 13.11.1967 r., jeszcze w ramach działania Katedry w strukturze Filii UJ w Katowicach. Kolejnym obszarem jego zainteresowań naukowych była prawna ochrona środowiska, a następnie prawo samorządu terytorialnego. W latach 1996 do 2002 kierował Katedrą Prawa Samorządu Terytorialnego UŚ.
W 1974 r. uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1981 profesora zwyczajnego. Przez 40 lat pełnił funkcję kierownika Działu Wydawnictw i Szkolenia Zarządu Okręgu Zrzeszenia Prawników Polskich w Katowicach. W latach 1984–1989 był zatrudniony na WPiA Uniwersytetu Wrocławskiego. Pełnił także funkcję przewodniczącego Rady Wydawniczej UŚ (13.12.1990 r.–30.09.1996 r.).
Był promotorem wielu prac magisterskich, ośmiu rozpraw doktorskich oraz recenzentem w kilkunastu przewodach doktorskich i habilitacyjnych. Autorem ponad 115 publikacji: monografii, rozpraw i oryginalnych publikacji naukowych. Brał udział w pracach legislacyjnych. Zainicjował wydawanie i był redaktorem 11 tomów serii „Problemy Prawne Górnictwa”.
Był m.in. członkiem: Polskiej Akademii Nauk w Katowicach i Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej.
Odznaczony: Medalem 40-lecia Polski Ludowej, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Warszawskim Krzyżem Powstańczym, Krzyżem Armii Krajowej, Medalem Zwycięstwa i Wolności, Medalem Komisji Edukacji Narodowej i Złotą Odznaką za Zasługi dla Uniwersytetu Śląskiego.
Nagrodzony: Nagrodą Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego za szczególne osiągnięcia w dziedzinie autorstwa wyróżniających się podręczników dla studentów za skrypt pt. System prawny górnictwa w zarysie (1970) oraz Nagrodą Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki za książkę pt. Obowiązek zapobieżenia szkodzie (1979).
Rada WPiA UŚ dwukrotnie (1992 i 2000) uhonorowała jubileusze profesora księgami pamiątkowymi. Znalazły się w nich rozprawy i artykuły z zakresu prawa, związane z zainteresowaniami jubilata.
W 2023 r. powołano do życia Fundację „Instytut Prawa Geologicznego i Górniczego” we Wrocławiu, której rok później nadano imię prof. Agopszowicza. Fundacja przestała istnieć 18.12.2025 r.
Poza pracą naukową jego pasją była turystyka górska. Mieszkał przy ul. Podchorążych w Katowicach.
Pochowany został w rodzinnym grobowcu na cmentarzu przy ul. Jana Pawła II w Gostyniu Wielkopolskim. Mszę pogrzebową w katowickiej Katedrze Chrystusa Króla odprawił ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski, który także w 10. rocznicę śmierci profesora (13.11.2016) odprawił mszę św. ormiańsko-katolicką w jego intencji we Wrocławiu.
Bibliografia podmiotowa (wybór)
Bibliografia prac Profesora Antoniego Agopszowicza, [w:] Rozprawy Prawnicze. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Profesora Agopszowicza, pod red. R. Mikosza, Katowice 2000, s. 7–14.
Bibliografia przedmiotowa
Agopsowicz M., Łysakowska E., Antoni Agopszowicz (1919–2006), [w:] wiki.ormianie.pl https://wiki.ormianie.pl/index.php?title=Antoni_Agopszowicz_(1919-2006) [dostęp: 29.03.2026]
Agopszowicz (Hasso-Agopszowicz) Antoni, herbu Wiernik, ps. Tosiek, [w:] Żukowski M., Profesorowie Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 2, 1780–2012, Kraków 2014, s. 6–7.
Antoni Agopszowicz, [w:] Złota Księga Nauki Polskiej 2000. Naukowcy przełomu. wieków, Gliwice 2001, s. 7–8.
Dohrmann J., Polscy jeńcy wojenni z 1939 i 1944 roku w Stalagu X B Sandbostel – historia i upamiętnienie, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 2019, t. 42, s. 51.
Lipiński A., Mikosz R., Profesor dr hab. Antoni Agopszowicz, [w:] Rozprawy z prawa cywilnego i ochrony środowiska ofiarowane Profesorowi Antoniemu Agopszowiczowi, Katowice 1992.
Lipiński A., Mikosz R., Profesor Antoni Agopszowicz – twórca teoretycznych podstaw systemu prawnego górnictwa, „Z Dziejów Prawa” 2018, t. 11, cz. 1, s. 149–155.
Muzeum Dulag 121, https://dulag121.pl/lista-pamieci/?nextpage=8&name_directory_startswith=A [dostęp: 29.03.2026]
Niezwykła więź Kresów Wschodnich i Zachodnich. Wpływ lwowian na rozwój nauki i kultury na Górnym Śląsku po 1945 roku, red. K. Heska-Kwaśniewicz, A. Ratuszna, E. Żurawska, Katowice 2012, s. 60.
Przedwojenni maturzyści, [w:] https://stowarzyszenie.logostyn.pl/index.php/przedwojenni-maturzysci/ [dostęp: 29.03.2026]
Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Profesora Agopszowicza, pod red. R. Mikosza, Katowice 2000.
Rozprawy z prawa cywilnego i ochrony środowiska ofiarowane Profesorowi Antoniemu Agopszowiczowi, Katowice 1992.
Wyrósł z dobrego drzewa... Uniwersytet Śląski 1968–1998. Fakty, dokumenty, relacje, red. nauk. Antoni Barciak, Katowice 1998, s. 45, 49, 146, 267.
Autor hasła
Anita Tomanek