Andrzej Szefer
| |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Andrzej Szefer |
| Data i miejsce urodzenia | 1.11.1930, Bitków |
| Data i miejsce śmierci | 3.10.1990, Katowice |
| Zawód | historyk, pedagog, dyrektor biblioteki |
Promocja doktorska Andrzeja Szefera w 1965 r.
Andrzej Szefer podczas jubileuszu Biblioteki Śląskiej w 1982 r.
Folder wystawy zorganizowanej w Bibliotece Śląskiej w 2010 r.
Nekrolog, źródło: „Dziennik Zachodni” 1990, nr 194 (z dn. 57.10), s. 6
Grób Andrzeja Szefera na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza
(właśc. Otton Andrzej Schäffer) ur. 1.11.1930 r. w Bitkowie, woj. stanisławowskie (obecnie Ukraina), zm. 3.10.1990 r. w Katowicach – historyk, pedagog, dyrektor Biblioteki Śląskiej w Katowicach.
Andrzej Szefer urodził się w rodzinie Andrzeja Schäffera (1900–1959) i Walerii z d. Sadło. Ojciec pracował w Ubezpieczalni Społecznej w Stanisławowie, a po wojnie od 1945 r. jako inspektor w Wydziale Zdrowia Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach.
A.Sz. w latach 1937–1942 uczył się w szkole powszechnej w Stanisławowie, a od 1943 r. uczęszczał na tajne komplety. W 1945 r. rodzina została przesiedlona, znalazła się w Katowicach i przyjęła spolszczoną formę nazwiska – Szefer. W tym samym roku A.Sz. rozpoczął naukę w Państwowym Liceum Pedagogicznym przy ul. Szkolnej 9 w Katowicach, które ukończył zdaniem egzaminu dojrzałości 8 czerwca 1949 r. Zgodnie z ówczesnym systemem nakazów pracy został zatrudniony jako nauczyciel historii i wychowawca świetlicy w II Ogólnokształcącej Szkole Stopnia Podstawowego i Licealnego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Bytomiu. Równocześnie działał w Organizacji Harcerskiej Związku Młodzieży Polskiej i został przewodnikiem drużyny szkolnej. Rozwijał też naukowe zainteresowania, uzyskał czteroletni urlop naukowy i w 1953 r. rozpoczął stacjonarne studia historyczne na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Ukończył je 26 czerwca 1957 r. na podstawie pracy magisterskiej Konflikt czechosłowacko-niemiecki 1938 r. i jego echa w prasie polskiej, którą napisał pod kierunkiem prof. Henryka Batowskiego.
Od 1 sierpnia 1957 r. do 31 stycznia 1961 r. pracował jako nauczyciel, a potem wicedyrektor Szkoły Podstawowej nr 9 i Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Kościuszki w Mysłowicach. Od 1 marca 1961 r. był wizytatorem okręgowym w Referacie Liceów Ogólnokształcących przy Kuratorium Okręgu Szkolnego w Katowicach, a od 1962 r. wicekuratorem. Jednocześnie prowadził działalność naukową. Na podstawie pracy doktorskiej Mniejszość niemiecka w Polsce i w Czechosłowacji w latach 1933–1938 oraz złożonych egzaminów uzyskał stopień naukowy doktora nauk humanistycznych, nadany uchwałą Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 17 grudnia 1965 r. Promotorem pracy był prof. Henryk Batowski.
W międzyczasie (od 1.01.1964 r.) rozpoczął pracę badawczą w Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach na stanowisku starszego asystenta. 1 lutego 1966 r. powołany został na stanowisko sekretarza naukowego ŚIN, pełnił też funkcję kierownika Pracowni Dziejów Okupacji, którą zorganizowano przy Zakładzie Badań Historycznych. Przedmiotem jego badań był okres okupacji hitlerowskiej na terenie Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Na podstawie ustawy o Polskiej Akademii Nauk oraz uchwały Sekretariatu Naukowego PAN z dn. 9 grudnia 1969 r. powołany został na stanowisko samodzielnego pracownika naukowo-badawczego ŚIN w Katowicach.
19 listopada 1970 r. I Departament MSW zarejestrował A.Sz. jako kontakt operacyjny. Jego zadaniem było informowanie o osobach i instytucjach w Republice Federalnej Niemiec. Miał ku temu okazję, ponieważ w tym czasie intensywnie pracował naukowo i badał okres dwudziestolecia międzywojennego i II wojny światowej. W związku z tym często wyjeżdżał na stypendia naukowe, by penetrować niemieckie archiwa znajdujące się na terenie ówczesnej RFN. Przebywał tam okresowo w latach 1971 i 1973 oraz w 1980 r. w ramach otrzymanego stypendium Fundacji Friedricha Eberta w Bonn.
Od 1 października 1972 r. do 31 stycznia 1972 r. pełnił obowiązki dyrektora Biblioteki Śląskiej w Katowicach. 1 lutego 1973 r. otrzymał powołanie na stanowisko samodzielnego pracownika naukowo-badawczego w Bibliotece Śląskiej i został mianowany na stanowisko dyrektora BŚ. Podczas blisko 10 lat kierowania książnicą wprowadził wiele korzystnych zmian, zwłaszcza związanych z udostępnianiem. Dzięki jego inicjatywie liczba miejsc w czytelniach zwiększyła się z 64 (w 1973 r.) do 243 (w 1977 r.), co znacznie poprawiło dostępność do zbiorów największej naukowej książnicy w regionie. 1 sierpnia 1975 r. z Działu Udostępniania Zbiorów wyodrębniono Pracownię Śląską i utworzono osobny Dział Zbiorów Śląskich. Z dniem 1 października 1977 r. uruchomiono czytelnię politologiczno-historyczną, cieszącą się dużą frekwencją oraz czytelnię dla samodzielnych pracowników naukowych. W latach dyrekcji A.Sz. Biblioteka Śląska nawiązała współpracę z naukowymi książnicami w Ostrawie i Ołomuńcu oraz z biblioteką przy Instytucie Śląskim w Opawie.
A.Sz. zasiadał w Radzie Programowej Biblioteki Śląskiej, w 1974 r. został przewodniczącym Kolegium Redakcyjnego „Biuletynu Informacyjnego Biblioteki Śląskiej”. Czasopismo to od 1975 r. zaczęto wydawać jako naukowy periodyk pod nazwą „Książnica Śląska”. W 1980 r. utworzono Dział Zbiorów Mikrofilmowych. W tym czasie, od 1 października 1974 r. do 30 września 1978 r., A.Sz. pracował także w Instytucie Historii Uniwersytetu Śląskiego, gdzie prowadził wykłady i seminarium magisterskie.
Na wniosek Dyrektora ŚIN w Katowicach z 1 marca 1982 r. wicewojewoda śląski Józef Piszczek odwołał A.Sz. ze stanowiska dyrektora BŚ z dniem 15 kwietnia 1982 r. i przeniósł go do pracy w ŚIN, gdzie wrócił do pełnienia funkcji sekretarza naukowego. Jednocześnie pozostawał samodzielnym pracownikiem naukowo-badawczym. Ze stanowiska odszedł 1 stycznia 1985 r. i został kierownikiem Zakładu Badań Historycznych.
Na podstawie rozprawy Hitlerowskie próby zasiedlenia ziemi śląsko-dąbrowskiej w latach drugiej wojny światowej (1939–1945) 15 maja 1984 r. Rada Wydziału Nauk Społecznych UŚ nadała mu tytuł doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie historii Polski nowożytnej i najnowszej. Na wniosek ŚIN uchwałą Rady Państwa z 14 lipca 1988 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego.
Był autorem wielu książek, w tym kilku prac monograficznych oraz kilkudziesięciu artykułów naukowych. Publikował m.in. na łamach czasopism: „Studia i Materiały z Dziejów Śląska”, „Zaranie Śląskie”, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, „Chowanna” i „Przegląd Zachodni”, a także periodyków czeskich i niemieckich. Był autorem wielu artykułów popularnonaukowych oraz wywiadów publikowanych także w codziennej prasie. Redagował „Materiały i Studia do Dziejów Śląska” (1988–1990). Prócz tego zajmował się redakcją prac historycznych, przygotowywał wydanie Encyklopedii Górnośląskiej, do której opracował kilkaset haseł dotyczących problemów niemieckich, historii wojny i okupacji oraz haseł biograficznych. Uczestniczył także w pracach nad Encyklopedią Międzynarodowego Ruchu Oporu. Był promotorem pracy doktorskiej Urszuli Mainki: Polacy na czechosłowackim Śląsku Cieszyńskim i ich działalność kulturalno-oświatowa w latach 1945–1960, obronionej na Wydziale Nauk Społecznych UŚ w 1983 r.
Współorganizował sesje naukowe i konferencje w ramach ŚIN. Prowadził ożywioną działalność popularyzatorską wygłaszając odczyty i prelekcje. Był aktywnym uczestnikiem życia naukowego i społecznego: członkiem rad naukowych (Biblioteki Narodowej, Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego, Śląskiego Instytutu Naukowego), działaczem komisji Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Historycznego (m.in. prezesem Oddziału Katowickiego). Od 1962 r. był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Działał także w Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach, Wojewódzkim Komitecie Frontu Jedności Narodu w Katowicach, Wojewódzkim Obywatelskim Komitecie Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, a także w Komitecie Społecznym Rozwoju Uniwersytetu Śląskiego. Współpracował z Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich, gdzie przyczynił się do ustalenia listy hitlerowskich zbrodniarzy wojennych z terenu Śląska. Zasiadał w Komitecie Redakcyjnym „Zarania Śląskiego”. Znał języki niemiecki i czeski.
23 sierpnia 1958 r. zawarł związek małżeński z Mirosławą Urszulą z domu Koszczyk (technik górnictwa). Córka Aleksandra Szefer-Hałaczkiewicz jest stomatologiem. A.S. mieszkał w Katowicach przy ul. Marcina Szeligiewicza.
Odznaczony: brązowym Krzyżem Zasługi (1953), złotym Krzyżem Zasługi (1967), złotą Odznaką Związku Nauczycielstwa Polskiego (1971), złotą Odznaką Zasłużonemu w Rozwoju Województwa Katowickiego (1973), Medalem XXX-lecia PRL (1974), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1975), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1976), odznaką Zasłużonego Działacza Kultury (1976), odznaką Zasłużonego Działacza Frontu Jedności Narodu (1976).
Nagrodzony: Nagrodą Wojewódzką za 1977 rok (1978) oraz Nagrodą Trzech Powstańczych Skrzydeł (1988).
Pochowany na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza w Katowicach.
4 października 2010 r. w holu głównym Biblioteki Śląskiej otwarto wystawę przygotowaną przez Dział Zbiorów Śląskich Biblioteki Śląskiej: Prof. dr hab. Andrzej Szefer 1 XI 1930–3 X 1990.
Bibliografia podmiotowa
Szefer A., Mniejszość niemiecka w Polsce i w Czechosłowacji w latach 1933–1938, Katowice-Kraków 1967.
Miejsca straceń ludności cywilnej województwa katowickiego (1939–1945), oprac. A. Szefer, Katowice 1969.
Szefer A., Śląski Wrzesień 1939, Katowice 1970.
Kędryna S., Szefer A., Nauczyciele śląscy polegli i zamordowani w latach hitlerowskiej okupacji. Księga pamiątkowa, Katowice 1971.
Szefer A., Losy powstańców śląskich w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945, Katowice 1971.
Szefer A., Przesiedleńcy niemieccy na Górnym Śląsku w latach 1939–1945, Katowice 1974.
Szefer A., Akcja „Tannenberg”. Prowokacje hitlerowskie w Gliwicach, Stodołach i Byczynie 31 sierpnia 1939 roku, Katowice 1983.
Bohaterowie spod znaku lilijki. Harcerze Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego w latach wojny i okupacji hitlerowskiej w świetle zeznań własnych i świadków, wybór i oprac. A. Szefer, Katowice 1984.
Szefer A., Hitlerowskie próby zasiedlania ziemi śląsko-dąbrowskiej w latach II wojny światowej (1939–1945), Katowice 1984.
Szefer A., Marian Batko. 1901–1941. Nauczyciel, więzień obozu koncentracyjnego, Katowice 1987.
Szefer A., Hitlerowska prowokacja w Gliwicach oraz w Stodołach i Byczynie 31 sierpnia 1939 roku, Gliwice 1989.
Szefer A., Prywatna wojna leutnanta Alberta Herznera czyli niemiecki napad na Przełęcz Jabłonkowską w nocy z 25 na 26 sierpnia 1939 roku, Katowice 1987.
Bibliografia przedmiotowa
Akta osobowe A. Szefera. Archiwum Biblioteki Śląskiej.
Andrzej Szefer, [w:] H. Rechowicz, Suum cuique. W dziewięćdziesięciolecie. Sylwetki pracowników Biblioteki Śląskiej, Katowice 2012, s. 171–180.
Batowski H.: Zmarł Andrzej Szefer (1 XI 1930–3 X 1990), „Studia Historyczne” R. 34, s. 4 (1991), s. 667.
Bębnik G., Andrzej Szefer, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 47, Warszawa–Kraków 2011, s. 592–594.
Falęcki T., Prof. dr hab. Andrzej Szefer (1930–1990), „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” T. 19 (1991), s. 7–11.
Fazan M., Szefer Andrzej, [w:] Słownik historyków polskich, Warszawa 1994, s. 508.
Snoch B., Szefer Andrzej, [w:] Górnośląski leksykon biograficzny, Katowice 2004, s. 315.
Autor hasła
Anita Tomanek